Sterilisatieruimte in de tandartspraktijk: werkstromen, zones en stappen
Een sterilisatieruimte in een tandartspraktijk is georganiseerd volgens een voorwaartse werkstroom: het instrument komt binnen aan de vuile kant, wordt gereinigd, gedroogd, verpakt en gesteriliseerd, en daarna opgeborgen aan de schone kant, zonder ooit terug te keren. In België is de referentie voor de tandheelkunde advies 8363 van de Hoge Gezondheidsraad (HGR), dat volgens de HGR zelf in 2023 nog altijd van toepassing is.
In het kort
- Eén richting: van vuil naar schoon, daarna steriel, zonder ooit terug te keren.
- Zeven stappen, van voorbehandeling tot traceerbaarheid.
- Een reinigingszone die duidelijk gescheiden is van de zone voor verpakking en sterilisatie.

Wat de HGR aanbeveelt in België
Volgens de HGR hoort een tandartspraktijk te beschikken over een duidelijk afgebakende zone voor reiniging, desinfectie en sterilisatie, gescheiden van de behandelzone, waar patiënten niet vrij toegang toe hebben.
Zijn advies 8363 (2011) somt vier minimale zones voor een praktijk op: de wachtzaal, de administratieve zone, de onderzoeks- en behandelzone, en de zone voor reiniging, desinfectie en sterilisatie. Die zones kunnen aparte ruimtes zijn, maar dat is geen verplichting: een duidelijke organisatie binnen eenzelfde ruimte kan volstaan.
De voorwaartse werkstroom: vuile zone, schone zone
De voorwaartse werkstroom betekent dat het instrument altijd in dezelfde richting vordert, van bevuild naar schoon en daarna naar steriel, en dat die stromen elkaar nooit kruisen.
De HGR formuleert het als een algemene regel: nooit “schoon” en “vuil” mengen, noch in de behandelzone, noch bij de opslag, en zelfs niet op het werkblad. Voor de tandartspraktijk denkt de HGR in twee zones:
- de vuile zone, waar de gebruikte instrumenten aankomen en waar ze voorbehandeld en daarna gereinigd worden;
- de schone zone, waar ze verpakt en gesteriliseerd worden, voordat ze droog en schoon opgeborgen worden.
Vuile zoneSchone zone
Advies 9682 onderscheidt drie toestanden voor het medisch hulpmiddel: bevuild, schoon, steriel. Dit schema helpt om te beslissen waar elk toestel komt.
De 7 stappen van de herverwerking van medische hulpmiddelen
Een herbruikbaar instrument doorloopt zeven stappen: voorbehandeling, reiniging, droging, verpakking, sterilisatie, opslag en traceerbaarheid.
- 1
Voorbehandeling
Het doel is te voorkomen dat bloed en organisch materiaal opdrogen. De HGR raadt aan de instrumenten tijdelijk vochtig te bewaren, maar langdurig weken te vermijden, omdat dat corrosie en bacteriegroei in de hand werkt. Voor het afruimen raadt de HGR handschoenen aan, bij voorkeur huishoudhandschoenen.
- 2
Reiniging: thermodesinfector of ultrasoon
Alle instrumenten moeten na gebruik gereinigd worden, ook als ze daarna gesteriliseerd worden. De HGR geeft de absolute voorkeur aan de thermodesinfector: de procedure hangt veel minder af van de persoon die ze uitvoert en het risico op prikaccidenten daalt sterk. Na het wassen desinfecteert de machine met heet water (tussen 60 en 100 °C): dat is de thermische desinfectie. Deze machines vallen onder de norm EN ISO 15883.
Het ultrasoonbad is geschikt voor fijne en moeilijk te reinigen instrumenten, zoals boren of endodontische instrumenten. Het wordt gevuld met een reinigende en desinfecterende vloeistof die tegen corrosie beschermt en die vervangen moet worden volgens de instructies van de fabrikant. Manuele reiniging vermijdt u zoveel mogelijk; als het moet: borstelen onder water, schort, handschoenen en veiligheidsbril. Scharnierende instrumenten worden open behandeld, holle instrumenten worden ook vanbinnen gereinigd.
- 3
Droging
Een instrument moet droog zijn voordat het in de autoclaaf gaat. De HGR preciseert dat alleen gereinigde en zorgvuldig gedroogde instrumenten erin geplaatst mogen worden.
- 4
Verpakking in sterilisatiezakjes
Al het materiaal dat tot het gebruik steriel moet blijven, moet vóór het autoclaveren verpakt worden. De HGR vermeldt gelamineerde papier-plasticzakjes die met een thermisch sealapparaat worden gesloten, of trays en containers verpakt in non-woven. De verpakking draagt een procesindicator en de sterilisatiedatum, en is niet geperforeerd.
- 5
Sterilisatie
De sterilisatie gebeurt in een stoomautoclaaf, bij voorkeur met cycli van type B voor holle en verpakte instrumenten. De HGR vraagt de kamer slechts voor drie vierde te vullen en de zakjes rechtop te plaatsen. De instrumenten moeten droog uit de autoclaaf komen. Onze gids over de autoclaaf klasse B beschrijft de cycli en de tests in detail.
- 6
Opslag
Het gesteriliseerde materiaal wordt opgeborgen in een droog en schoon lokaal, beschermd tegen stof. De bewaartermijn hangt af van de verpakking en de opslagomstandigheden; de HGR raadt aan zes maanden niet te overschrijden.
- 7
Traceerbaarheid
Traceerbaarheid koppelt elk instrument aan de cyclus waarin het gesteriliseerd werd. De HGR vraagt de sterilisatiedatum op de verpakking en de controle van de parameters van elke cyclus (temperatuur, druk, duur). Met een etiketprinter die op de autoclaaf aangesloten is, kunt u het lotnummer in het patiëntendossier overnemen.
Inplanting: eerst de werkstroom tekenen, dan de meubels
Een goede inplanting zet de toestellen in de volgorde van de stappen, zodat het instrument in één richting beweegt, van het afgeven van de vuile instrumenten tot de steriele opslag.
De HGR geeft verschillende richtpunten voor de inrichting:
- een niet-poreuze, slijtvaste vloerbekleding die gemakkelijk te onderhouden is en compatibel is met desinfectiemiddelen;
- materialen en uitrusting die gemakkelijk te reinigen zijn;
- meubilair dat beperkt blijft tot het strikt noodzakelijke;
- goede verlichting en goede ventilatie.
Bij nieuwbouw vraagt de HGR aan de architect om de zones al in de plannen op te nemen. Bij renovatie vraagt de HGR om te proberen duidelijk afgebakende zones te creëren, eventueel in eenzelfde ruimte.
Sterilisatiemeubilair: wat het mogelijk moet maken
Het meubilair van een sterilisatieruimte moet de scheiding tussen vuil en schoon zichtbaar maken en moeiteloos te onderhouden zijn.
Concreet betekent dat: gladde oppervlakken die bestand zijn tegen reinigings- en desinfectiemiddelen, een werkblad dat volgens de stappen is ingedeeld, de spoelbak voor de reiniging aan de vuile kant, het sealapparaat en de autoclaaf aan de schone kant, en gesloten opbergruimte voor de steriele zakjes.
Wat MFI voor u doet
MFI Medico-Dental ontwerpt sterilisatieruimtes op maat, in vier stappen:
- Uw behoeften in kaart: een studie op maat, voor een toekomstig project of een bestaande structuur.
- 2D- & 3D-inplanting: de technische inplanting in 2D en 3D-weergaven van uw toekomstige project.
- Werfopvolging: MFI komt ter plaatse om uw verschillende vaklui te begeleiden.
- Plaatsing en dienst na verkoop: de teams van MFI zorgen voor de plaatsing op locatie en voor de dienst na verkoop.
Veelgestelde vragen
Is een aparte ruimte nodig voor de sterilisatie in de tandartspraktijk?
De HGR beveelt ze aan voor de reiniging, zonder ze op te leggen. Zo niet, dan moet de reinigingszone duidelijk gescheiden zijn van de zone voor verpakking en sterilisatie.
Wat is de voorwaartse werkstroom bij sterilisatie?
Het is het principe waarbij het instrument altijd van de vuile zone naar de schone zone gaat, van bevuild naar schoon en daarna naar steriel, zonder dat de stromen elkaar kruisen.
Wat zijn de stappen in de sterilisatie van tandheelkundige instrumenten?
Voorbehandeling, reiniging (thermodesinfector of ultrasoon), droging, verpakking in sterilisatiezakjes, sterilisatie in de autoclaaf, droge opslag en daarna traceerbaarheid.
Kan een vaatwasser een thermodesinfector vervangen?
Nee. De HGR preciseert dat een huishoudelijke vaatwasser niet geschikt is voor de thermodesinfectie van instrumenten.
Hoe lang kunnen gesteriliseerde instrumenten in een sterilisatiezakje bewaard worden?
Dat hangt af van de verpakking en de opslag. De HGR raadt aan zes maanden niet te overschrijden, in een droge en schone ruimte.
Bronnen
Bekijk de 15 bronnen van deze gids
- HGR, advies 8363 (2011), “Aanbevelingen met betrekking tot de infectiebeheersing bij tandheelkundige zorgverlening”, pagina van het advies
- HGR, advies 8363, Franse pdf
- HGR, advies 9682 (februari 2023), “Goede praktijken voor het beheer van medische hulpmiddelen voor meermalig gebruik”, pagina van het advies
- HGR, advies 9682, Franse pdf
- HGR, advies 9682, Engelse versie
- BSI, fiche EN 13060:2025
- Genorma, fiche EN 13060:2025
- CEN-CENELEC, artikel van 21 mei 2026 over de EN 13060:2025
- Tuttnauer, “Process Challenge Devices, Bowie-Dick and Helix Tests”
- Tuttnauer, “Types of Autoclave Sterilizers”
- Tuttnauer, “Key Components of Autoclaves”
- Tuttnauer, “Autoclave Troubleshooting”
- Melag, gebruikershandleiding Vacuclave 318 en 323 (pdf gehost door verdeler Plandent)
- MFI Medico-Dental, startpagina
- Belgaqua, Repertorium 2025











